İstanbul Ansiklopedisi, Reşad Ekrem Koçu’nun 1944–1973 yılları arasında hazırladığı fakat tamamlayamadığı bir kültür çalışmasıdır. Bu eser, İstanbul’un tarihi yerlerini anlatır ve yıllar sonra bir mini diziye ilham verir. Bu yazıda diziyi ele alıyor ve özellikle tesettür konusuna odaklanıyorum. Çünkü dizi, örtüsüyle çatışan bir genç kız üzerinden iki kadının hayat karmaşasını işler.
Zehra’nın İstanbul’da Başlayan Arayışı
Ana karakter Zehra, üniversite için İstanbul’a gelir. Hayata umutla bakar, heyecanlıdır ve yeni şeyler keşfetmek ister. Daha muhafazakâr bir ailede büyüdüğü bellidir. Ancak ilk bölümlerde onu başörtüsüz görürüz. Bu durum kısa sürede değişir, çünkü farklı bir dünyanın içine düşer.
Kaldığı evde modern ve alışık olmadığı bir yaşam vardır. Zehra bu hayata ayak uydurmaya çalışır.
Örneğin:
- Alkolü normal karşılar,
- Barlara gider,
- Eğlence kültürünü benimsiyormuş gibi davranır.
Bunların çoğunu merak ettiği için yapar. Çünkü daha önce böyle bir ortamı hiç yaşamamıştır. Üniversite ona özgürlük gibi gelir. Buna rağmen inancından kopmaz. Namazlarını gizli köşelerde kılar. Sokakta kaldığında camiye sığınır. Dertlerini Allah’a anlatır.
Tam da bu noktada çatışma başlar: Özgürlük arayışı ile inancı arasında sıkışır.
Toplumun Başörtüsüne Yüklediği Anlam
Dizi, tesettürü sadece bir kıyafet değil, bir kimlik göstergesi olarak işler. Üstelik bu mesele birçok genç kadın için hâlâ zorlu bir sınavdır.
Seküler çevrede Zehra’nın önünde hiçbir dini engel yoktur. Bu nedenle o ortam ona daha rahat görünür. Başını açtığında kimliği belirsizleşir ve bu durum ona geçici bir özgürlük hissi verir.
Ancak, tesettürlü olduğunda toplum hemen onu bir kalıba yerleştirir.
- Siyasal görüşü olduğu varsayılır.
- Muhafazakâr bir hayat yaşadığı düşünülür.
- Normal davranışları bile “dini temsil” gibi yorumlanır.
Bu baskılar birçok genç kadını zorlar. İnancı güçlü olanlar bu bakışları gururla taşır. Fakat zaman zaman destek eksikliği ya da duygusal zayıflık bu yükü ağırlaştırır. Böyle anlarda kadın, “normal görünmek” için tesettürünü değiştirme isteği duyabilir.
Tesettür: Bir Sınav mı, Bir Gösterge mi?
Tesettür Müslüman bir kadının Allah’a bağlılığını gösterir. Fakat toplumda bu sembol çoğu zaman yanlış anlaşılır.
Bazıları tesettürü kısıtlama olarak görür.
Bazıları ise irade gücü ve teslimiyet olarak yorumlar.
Tesettürü sürdüren kadın, dışarıdan gelen bakışlarla sürekli sınanır. İnancı güçlü olduğu sürece bu bakışlar onu yormaz. Fakat dağınık dönemlerinde tek başına mücadele etmek zorunda kalır.
Bu nedenle tesettür sadece bir giyim biçimi değil; aynı zamanda bir özgüven ve dayanma sınavıdır.
Dizideki Alt Metinler: Cemaat Eleştirisi ve Kadın İlişkileri
Dizide, “okuyan kadın” ve “evlenen kadın” ayrımı yapılır. Bu ayrım bazı yerlerde görülse de dar bir bakış sunar. Ayrıca başörtülü öğrenci sadece ilahiyat fakültesiyle sınırlandırılır. Bu da gerçekliği yansıtmaz.
Üstelik bazı yorumcular, Zehra’nın annesi ile arkadaşı arasındaki çatışmayı “yasak ilişki” iması üzerinden okur. Dizide net bir mesaj görmedim; ancak saç kesimleri ve öfke patlamaları böyle yorumlara zemin hazırlıyor. Bu tür alt metinler Netflix yapımlarında sıkça yer aldığı için şaşırtmıyor.
Genel Değerlendirme
Dizi, rahatsız eden yönlerine rağmen hayatın gerçeklerini gösteren sahneler içeriyor. Üstelik İstanbul’un tarihi dokusunu arka plan olarak işlediği için etkileyici bir atmosfer oluşturmuş.
Puanım: 7.5/10
Podcast Önerisi
Araştırırken aynı isimde bir podcast buldum. Henüz dinlemedim; fakat kitap baz alınarak hazırlandığı belli.
Podcast linki:
https://podcasts.apple.com/tr/podcast/i-stanbul-ansiklopedesi/id1542962735
Sonuç
Tesettür, kimlik ve özgürlük arasında kalan genç kadınların hikâyeleri hepimize bir yerden dokunuyor. İstanbul Ansiklopedisi dizisi de bu çatışmayı başarılı bir şekilde anlatıyor.
Yeni yazılarda görüşmek üzere…
